در مورد خوشنویسی و اهمّیّت و ارزشمندی آن سخنهای بسیاری از بزرگان ، پیامبران و ... نقل شده است . که سخن در این مورد از حوصله این بخش خارج است ، همین بس که خداوند متعال در این باره می فرماید : « ن والقلم و ما یسطرون ....»

هدف ما از این قسمت تربیت خوشنویس است ، نه به صرف داشتن خط خوب . خطّاط را       نمی توان با یک خوشنویس مقایسه نمود.

حال تفاوت این دو... :

به مجموعه علائم قراردادی که بین ما انسانها ، برای ارتباط با یکدیگر به کار برده می شود ، خط گویند .

همچنین به مجموعه قواعدی که برای زیباتر نوشتن علائم قراردادی برای ارتباط انسانها با یکدیگر مورد استفاده قرار می گیرد ، خوشنویسی گویند .

پس خطّاط یعنی کسی که فقط وظیفه کتابت و نوشتن را بر عهده دارد اما خوشنویس علاوه بر نوشتن ، به قواعد زیبا نویسی نیز توجّه خاصی دارد .

برای روشنی این موضوع ، نویسندگان و اهل قلم را به 6 گروه تقسیم می کنیم .

1 – مؤلفان و شاعران

2 – روزنامه و مجله نگاران و مقاله نویسان

3- منشی های مؤسسات خصوصی و دولتی

4 – نویسندگان ادارات ثبت اسناد و املاک و آمار گیران ، و محضر های ازدواج و طلاق

5 – تابلو نویسان و تبلیغاتیان

6 – خطّاطان و خوشنویسان

که منظور ما همان خوشنویسان مورد آخر می باشد .

مروری بر چگونگی ظهور انواع خطوط:

قبل از اسلام خطوط میخی ، پهلوی و اوستایی رواج داشت اما با پذیرش اسلام نوعی خوشنویسی به نام کوفی ابداع شد که اولین قرآنها را بدان آراستند .

               خط میخی                                                             خط پهلوی

                  خط اوستایی                                               خط کوفی همراه با نقطه

در ابتدا خوشنویسی کوفی بدون نقطه نوشته می شد اما بعدها شخصی به نام « ابوالاسود » که یکی از شاگردان حضرت امام علی (ع) بوده است ،  نقطه را برای خط کوفی وضع نمود .

بعد از آن ابن مقله بیضاوی توانست به اتفاق برادرش با تغییراتی که در خط کوفی انجام دادند ، شش نوع دیگر خوشنویسی به نامهای ، « محقق » ، « ریحان » ، « ثلث » ، « نسخ » ،        « توقیع » و « رقاع » را بوجود آوردند .

              محقق                                                                                ریحان

                                                     ثلث ( محمد هاشم بغدادی )

       نسخ ( عثمان طه )                             توقیع                                               رقاع

به این شش نوع خوشنویسی را « اقلام ستّه » گویند .

از خط محقّق و ریحان برای نوشتن قطعات و کتابها _ از خط ثلث برای قطعات درشت و نوشتن کتیبه بر سر در مساجد _ نسخ برای نوشتن قرآن و توقیع و رقاع نیز برای نامه نگاری مورد استفاده قرار می گرفت .

بعد از آن، ایرانیان توانستند برای خط فارسی نوعی خوشنویسی به نام ، « تعلیق » را بوجود آورند .و چون علامتهای زیر و زبر و پیش در خط فارسی استفاده نمی شود این نوع خوشنویسی نیز فاقد این علامتها بود .

در اوایل قرن 9 هجری خوشنویسان توانستند با آمیختن دو نوع خوشنویسی یعنی ، نسخ و تعلیق ، خوشنویسی جدیدی را برای خط فارسی بوجود آورند که ،« نستعلیق » نامیده می شد . بارزترین مشخصه خوشنویسی نستعلیق زیبایی آن است .نستعلیق بهترین و زیباترین نوع خوشنویسی است که می تواند برای نوشتن متنهای فارسی به صورتهای مختلف ، مورد استفاده قرار گیرد.

                             تعلیق                                       نستعلیق ( استاد غلامحسین امیرخانی )

بعد از مدتی در کنار نستعلیق ،خوشنویسی دیگری برای خط فارسی از آن استخراج شد به نام ، « شکسته نستعلیق » . که مشخصه بارز آن روان نویسی و تند نویسی آن است .

                                              شکسته نستعلیق ( استاد کابلی )

ابزار های خوشنویسی :

ابزار های اصلی هنر خوشنویسی : قلم – مرکب – دوات – لیقه – کاغذ و زیر مشقی است .

تهیه ابزار خوب ، همیشه باعث تمیزی و نظافت و بهتر نوشتن می شود .و شخص را به تمرین بیشتر تشویق می کند .

قلم : بهترین نوع قلم که برای نوشتن لازم است ، قلم دزفولی است .رنگ این نوع نی ، هر چه سرخ تر و متمایل به قهوه ای سوخته باشد مرغوب تر است . بعلاوه اینکه گرد و          استوانه ای باشد .در داخل آن پیچ و تاب مشاهده نشود .گوشت داخل آن سفید و قطر آن اگر در حدود قطر یک مداد معمولی انتخاب شود بهتر است .

مرکب : مرکب خوشنویسی مرکب مخصوصی است که برای این کار بصورت سنتی ساخته می شود . بنابر این انواع دیگر مرکب ویا جوهر که برای مصرف در خود نویس یا کارهای دیگر ساخته می شوند ، مناسب کار خوشنویسی نیستند .

امروزه مرکب خوشنویسی در بازار بصورت مایع و خشک موجود است . مرکب مایع در شیشه هایی بصورت آماده مصرف به فروش می رسد . اما مرکب خشک باید آن را در مقدار مناسبی آب جوشیده سرد شده حل کرد . برای این کار از آب مقطر و گلاب نیز استفاده می شود .

دوات : ظرفی است از جنس پلاستیک یا شیشه که در داخل آن لیقه می گذارند و سپس روی آن مرکب می ریزند .بهتر است دهانه دوات باز و گشاد باشد و عمق آن کم و کوتاه باشد .

لیقه : لیقه مقداری نخ ابریشم طبیعی یا مصنوعی است که در داخل دوات قرار می دهند، و روی آن مرکب می ریزند . لیقهمرکب را جذب ، و از ریختن آن جلوگیری می کند . مهمترین خاصیت لیقه ، تنظیم مقدار مرکب روی نوک قلم نی هنگام نوشتن است . بطور کلی از پنبه و ابر ( اسفنج )  نباید بعنوان لیقه استفاده کرد .

کاغذ :از هر نوع کاغذی که مرکب را روی خود پخش نکند و سطح آن نسبتاً نرم و صاف باشد می توان به عنوان خوشنویسی استفاده کرد.

زیر مشقی : وسیله ای است که هنگام نوشتن ، زیر کاغذی که روی آن خوشنویسی می کنند قرار می دهند تا قلم بر روی کاغذ نشست پیدا کند و روی کاغذ ، راحت و روان حرکت کند . بهترین جنسی که مناسب  برای زیر مشقی است چرم است .

امید که این بخش مورد رضایت شما قرار گرفته باشد ...

قسمت بعدی شروع کار با قلم نی می باشد . امید که تا آن زمان وسایل و موارد مورد نیاز را تهیه کرده باشید .

و اما سوال این پست : تفاوت قلم و نی درچیست ؟